Sáng tạo ở trẻ mầm non không phải là làm ra thứ mà người lớn thấy độc đáo, mà là việc trẻ nghĩ ra một cách làm, một ý tưởng, một cách kết hợp mới với chính con: dùng chiếc lá làm thuyền, vẽ con voi màu tím vì "voi đang buồn", đổi một động tác nhảy cho hợp với câu chuyện mình tưởng tượng. Nuôi sáng tạo ở tuổi này là giữ cho trẻ thói quen tò mò, dám thử và tin rằng ý mình đáng được làm thử, đồng thời trao cho trẻ đủ kỹ thuật để biến ý tưởng thành hình.
Kỹ thuật và sáng tạo không đối nghịch nhau; vấn đề chỉ nảy sinh khi kỹ thuật trở thành đích đến duy nhất, khi cả lớp vẽ hai mươi bức tranh giống hệt mẫu của cô. Bài này giải thích sáng tạo của trẻ nhỏ nên được hiểu thế nào, những thói quen dạy học vô tình bóp nghẹt nó, và cách giáo viên, ba mẹ dùng câu hỏi, vật liệu, lời phản hồi để trí tưởng tượng của trẻ có chỗ lớn lên.
Sáng tạo của trẻ nhỏ nên hiểu thế nào
Khi nghe chữ sáng tạo, người lớn thường nghĩ tới những phát minh hay tác phẩm làm thay đổi cả một lĩnh vực. Các nhà tâm lý học James Kaufman và Ronald Beghetto đề xuất mô hình "bốn chữ C" để tách bạch: sáng tạo lớn của những người làm nên lịch sử, sáng tạo chuyên nghiệp, sáng tạo đời thường như nghĩ ra món ăn mới từ đồ còn trong bếp, và "mini-c", sáng tạo trong chính quá trình học, khi một người hiểu ra hay nghĩ ra điều mới đối với bản thân mình.
Ở tuổi mầm non, gần như mọi sáng tạo thuộc loại mini-c. Bức tranh mặt trời có mắt mũi không mới với thế giới, nhưng mới với đứa trẻ lần đầu nghĩ ra rằng mặt trời cũng có thể đang cười. Nếu người lớn chỉ công nhận những gì "lạ thật sự", gần như không trẻ nào được xem là sáng tạo. Nếu người lớn trân trọng mini-c, mỗi ngày trong lớp có hàng chục khoảnh khắc sáng tạo để nuôi.
Các nhà nghiên cứu cũng hay nói tới tư duy phân kỳ, khái niệm của J. P. Guilford: khả năng nghĩ ra nhiều câu trả lời khác nhau cho một câu hỏi mở, như "cái hộp này có thể dùng làm gì". Tư duy phân kỳ chỉ là một phần của sáng tạo; phần còn lại gồm chọn lọc ý hay, kiên trì làm cho ra hình, và dám chia sẻ. Trẻ mầm non thường rất giàu ý tưởng, nhưng chưa có kỹ năng để thực hiện và chưa đủ tự tin để bảo vệ ý mình. Đó là chỗ người lớn giúp được.
Kỹ thuật là công cụ, không phải đích
Một số phụ huynh lo rằng không dạy kỹ thuật thì trẻ "vẽ mãi không ra gì". Lo lắng ấy có cơ sở: một trẻ muốn vẽ con mèo mà không biết cách tạo hình tròn, hình tam giác cho tai, sẽ bực bội và bỏ cuộc. Kỹ thuật đúng lúc giải phóng ý tưởng, chứ không bóp nghẹt nó.
Vấn đề nằm ở thứ tự và liều lượng. Trong cách dạy lấy kỹ thuật làm đích, cô vẽ mẫu, cả lớp vẽ theo từng nét, sản phẩm cuối được đánh giá theo độ giống mẫu. Trong cách dạy lấy ý tưởng làm gốc, cô có thể vẫn dạy cách vẽ hình tròn, cách pha màu, nhưng sau đó trẻ được dùng những kỹ năng ấy cho bức tranh của riêng mình. Kỹ năng được học vì trẻ cần nó để làm điều mình muốn.
Ở lớp đàn cũng thế. Trẻ cần học đúng tư thế tay, nhận ra vị trí các phím; đó là kỹ thuật. Nhưng sau khi biết vài nốt, trẻ có thể được mời "sáng tác" một giai điệu ba nốt cho chú mèo đang rón rén, rồi một giai điệu cho chú mèo đang chạy. Trong lớp dance, sau khi học các bước cơ bản, trẻ ghép chúng theo thứ tự mình chọn. Mỗi bộ môn đều có chỗ để kỹ thuật và ý tưởng gặp nhau.
Những thói quen vô tình bóp nghẹt sáng tạo
Phần lớn người lớn không cố ý dập tắt trí tưởng tượng của trẻ. Nhưng một số thói quen phổ biến, lặp lại đủ lâu, khiến trẻ dần chọn an toàn thay vì thử cái mới:
- Sửa tranh cho trẻ. Cầm tay trẻ vẽ lại, tô thêm cho "đẹp" dạy trẻ rằng ý của người lớn đúng hơn ý mình.
- Hỏi "con vẽ cái gì đây?" với giọng không hiểu nổi. Câu hỏi ngầm ý tranh phải giống một thứ gì đó mới có giá trị.
- Chỉ dùng tranh tô màu in sẵn. Tô màu theo đường viền có ích cho vận động tinh, nhưng nếu đó là hoạt động vẽ chủ yếu, trẻ ít cơ hội tự tạo hình.
- Khen theo tiêu chuẩn giống thật. "Giống y như thật" là lời khen dễ nói nhất, cũng là lời khen dạy trẻ rằng giống là tốt nhất.
- Mọi hoạt động đều có một đáp án. Bài toán, bài hát, bài nhảy, tất cả đều đúng một cách, trẻ không còn thấy chỗ nào để thử.
- Thời gian quá gấp. Ý tưởng cần thời gian ấp ủ; một buổi học kín đặc từng phút không chừa khoảng cho trẻ mày mò.
Không cần bỏ hết những điều trên. Tô màu theo mẫu, học động tác theo cô vẫn có chỗ của chúng. Điều cần là cân bằng: bên cạnh phần làm theo, luôn có phần trẻ được tự làm theo cách của mình, và phần ấy được người lớn trân trọng ngang bằng.
Câu hỏi đóng và câu hỏi mở trong lớp năng khiếu
Một thay đổi nhỏ có tác động lớn là cách đặt câu hỏi. Câu hỏi đóng có một đáp án; câu hỏi mở mời trẻ suy nghĩ và tưởng tượng. Bảng dưới gợi ý cách chuyển đổi trong từng bộ môn:
| Bộ môn | Câu hỏi đóng | Câu hỏi mở |
|---|---|---|
| Vẽ | Con vẽ con gì đây? | Con kể cô nghe chuyện gì đang xảy ra trong tranh? |
| Âm nhạc | Đoạn này nhanh hay chậm? | Đoạn nhạc này làm con nghĩ tới con vật nào? Nó đang làm gì? |
| Dance | Động tác tiếp theo là gì? | Nếu chúng ta là chiếc lá bị gió thổi, con sẽ di chuyển thế nào? |
| Toán mầm non | Có mấy viên đá? | Con có thể xếp những viên đá này theo những cách nào? |
| Trình diễn | Con đứng đúng chỗ chưa? | Nhân vật của con bước ra sân khấu với tâm trạng gì? |
Câu hỏi đóng vẫn cần thiết để kiểm tra hiểu biết cơ bản. Nhưng một lớp học chỉ có câu hỏi đóng dạy trẻ rằng nhiệm vụ của mình là đoán ra câu trả lời người lớn đang nghĩ. Câu hỏi mở dạy trẻ rằng ý mình có giá trị và có thể có nhiều ý hay cùng lúc.
Phần thưởng có thể làm giảm hứng thú
Một thí nghiệm kinh điển của Mark Lepper, David Greene và Richard Nisbett năm 1973 được thực hiện chính với trẻ mẫu giáo. Các nhà nghiên cứu chọn những trẻ vốn thích vẽ bằng bút dạ, chia làm ba nhóm. Nhóm thứ nhất được hứa trước sẽ nhận giấy khen nếu vẽ; nhóm thứ hai bất ngờ nhận giấy khen sau khi vẽ; nhóm thứ ba không nhận gì. Vài tuần sau, khi bút dạ được đặt trong lớp vào giờ chơi tự do, nhóm được hứa thưởng trước dành ít thời gian vẽ hơn hẳn hai nhóm kia.
Hiện tượng này được gọi là hiệu ứng biện minh thái quá: khi một hoạt động vốn thú vị bị gắn với phần thưởng bên ngoài, trẻ có thể bắt đầu xem nó là "việc để được thưởng", và khi phần thưởng không còn, hứng thú cũng giảm. Teresa Amabile, nhà nghiên cứu về sáng tạo, cũng có nhiều công trình cho thấy động lực nội tại, làm vì thích, gắn chặt với sáng tạo hơn động lực bên ngoài.
Với lớp năng khiếu, hàm ý rõ ràng: hạn chế dùng sao, dán hình, quà để "dụ" trẻ vẽ hay nhảy, nhất là với hoạt động trẻ vốn đã thích. Thay vào đó, sự quan tâm thật của người lớn tới ý tưởng của trẻ, câu hỏi về tác phẩm, cơ hội trưng bày và chia sẻ là những thứ nuôi động lực nội tại.
Vật liệu mở và không gian cho trí tưởng tượng
Vật liệu mở là gì. Kiến trúc sư Simon Nicholson đưa ra "lý thuyết vật liệu rời" từ đầu những năm 1970: môi trường càng có nhiều vật liệu có thể di chuyển, kết hợp, biến đổi thì càng mời gọi sáng tạo. Nắp chai, ống giấy, mảnh vải, sỏi, que gỗ không có một công dụng định sẵn, nên trẻ phải tự nghĩ ra công dụng.
Trong lớp vẽ. Bên cạnh bút màu và giấy, có thể thêm lá khô, giấy vụn, len, tăm bông để in. Trẻ thấy nghệ thuật không chỉ là tô màu lên giấy trắng.
Trong lớp nhạc và dance. Khăn voan, ruy băng, chai nhựa đựng hạt làm lục lạc giúp trẻ tự tạo âm thanh, tự tạo hình khối chuyển động.
Thời gian và sự cho phép. Vật liệu chỉ có ích khi trẻ được dành thời gian mày mò và được phép làm "lộn xộn" trong giới hạn an toàn. Một góc lớp được quy ước là nơi thử nghiệm giúp người lớn yên tâm và trẻ tự do.
Ở nhà, ba mẹ giữ lửa trí tưởng tượng thế nào
Nuôi sáng tạo ở nhà không cần đầu tư nhiều. Một hộp đựng đồ tái chế sạch như hộp giấy, lõi cuộn, nắp chai đã là kho vật liệu cho cả tháng. Điều quan trọng hơn là thái độ của người lớn: hỏi con về ý tưởng thay vì sửa sản phẩm, chấp nhận cách làm khác với cách mình nghĩ, và chịu được một chút bừa bộn.
Đọc truyện và kể chuyện là nguồn nuôi trí tưởng tượng rất lớn. Thỉnh thoảng dừng giữa chừng hỏi "con nghĩ tiếp theo sẽ thế nào", hoặc cùng con nghĩ một kết thúc khác. Chơi đóng vai, khi chiếc ghế thành xe buýt, chăn thành hang gấu, là hình thức sáng tạo mà Vygotsky xem là trung tâm của sự phát triển ở tuổi mầm non.
Khi con mang về một sản phẩm từ lớp năng khiếu, thử hỏi về quá trình thay vì chỉ nhìn kết quả: hôm nay con thử gì mới, chỗ nào khó, nếu làm lại con sẽ đổi gì. Những câu hỏi này cho con thấy ba mẹ quan tâm tới suy nghĩ của con, và giúp con tập nhìn lại công việc của mình, một phần quan trọng của sáng tạo mà người lớn hay bỏ qua.
Và đừng ngại để con có thời gian không có gì để làm. Những khoảng trống ấy thường là lúc trẻ tự nghĩ ra việc của mình, một năng lực sẽ rất cần khi con lớn lên.
Câu hỏi thường gặp
Cho con tô tranh mẫu có hại cho sáng tạo không?
Tô tranh mẫu không có hại nếu chỉ là một trong nhiều hoạt động. Nó giúp rèn vận động tinh và sự tập trung. Chỉ đáng lo khi đó là cách vẽ duy nhất con được làm. Hãy luôn có thêm giấy trắng và thời gian để con vẽ theo ý mình.
Con vẽ toàn những thứ lặp lại, như ngày nào cũng vẽ ô tô, có sao không?
Trẻ thường lặp lại chủ đề mình yêu thích, và chính trong sự lặp lại đó trẻ thử những chi tiết mới. Ba mẹ có thể gợi mở bằng câu hỏi như ô tô đang đi đâu, chở ai, gặp chuyện gì trên đường, thay vì yêu cầu con đổi đề tài.
Có nên dạy con vẽ đúng tỉ lệ, đúng màu thật không?
Ở tuổi mầm non, trẻ vẽ theo những gì mình biết và cảm thấy, chưa vẽ theo những gì mắt thấy. Ép vẽ đúng tỉ lệ quá sớm dễ làm trẻ nản. Kỹ năng quan sát và tả thực sẽ phát triển dần ở tuổi lớn hơn.
Làm sao khen con mà không làm con chỉ vẽ để được khen?
Thay vì đánh giá đẹp xấu, hãy mô tả điều mình thấy và hỏi về ý tưởng: "Mẹ thấy con dùng rất nhiều màu xanh, con kể mẹ nghe về chỗ này đi." Sự quan tâm thật tới tác phẩm có tác dụng hơn lời khen chung hay phần thưởng.
Sáng tạo có phải là năng khiếu bẩm sinh, có trẻ có trẻ không?
Mọi trẻ đều có khả năng tưởng tượng và nghĩ ra điều mới. Mức độ thể hiện khác nhau do khí chất và môi trường. Sáng tạo giống một thói quen hơn là một món quà cố định: được khuyến khích thì lớn lên, bị bỏ qua thì co lại.
